Khoa học năm 2026: Những sự kiện đáng chú ý trong năm tới

Tàu vũ trụ Aditya-L1 của Ấn Độ được phóng năm 2023. Năm tới, tàu sẽ quan sát Mặt Trời trong giai đoạn hoạt động mạnh nhất.
(Nguồn ảnh: Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ)

AI cho khoa học

Nghiên cứu được thúc đẩy bởi trí tuệ nhân tạo (AI) đã đạt những bước tiến lớn trong năm nay và xu hướng này sẽ tiếp tục. Các “tác nhân AI” – tích hợp nhiều mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để thực hiện những quy trình phức tạp, nhiều bước – nhiều khả năng sẽ được sử dụng rộng rãi hơn, trong một số trường hợp gần như không cần sự giám sát của con người. Năm tới thậm chí có thể chứng kiến những đột phá khoa học quan trọng đầu tiên do AI tạo ra.

Tuy nhiên, việc sử dụng AI với cường độ cao cũng có thể phơi bày những lỗi nghiêm trọng của một số hệ thống. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều sai sót mà tác nhân AI dễ mắc phải, chẳng hạn như xóa nhầm dữ liệu.

Năm 2026 cũng sẽ chứng kiến các kỹ thuật vượt ra ngoài LLM, vốn rất tốn kém để huấn luyện. Những cách tiếp cận mới tập trung vào các mô hình AI quy mô nhỏ, học từ lượng dữ liệu hạn chế và chuyên biệt trong việc giải các bài toán suy luận cụ thể. Các hệ thống này không tạo văn bản mà xử lý biểu diễn toán học của thông tin. Năm nay, một mô hình AI “siêu nhỏ” như vậy đã đánh bại các LLM khổng lồ trong một bài kiểm tra logic.

Đà phát triển của chỉnh sửa gene

Năm tới có thể chứng kiến hai thử nghiệm lâm sàng nhằm phát triển liệu pháp gene cá nhân hóa cho trẻ em mắc các rối loạn di truyền hiếm gặp. Những nỗ lực này mở rộng từ trường hợp của KJ Muldoon, một bé trai mắc rối loạn chuyển hóa hiếm, người đã được điều trị bằng liệu pháp CRISPR được thiết kế riêng để sửa đột biến gây bệnh.

Nhóm điều trị cho Muldoon dự kiến sẽ xin Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt để tiến hành một thử nghiệm lâm sàng tại Philadelphia, bang Pennsylvania, nhằm áp dụng liệu pháp chỉnh sửa gene cho nhiều trẻ em hơn. Các rối loạn này liên quan đến biến thể của bảy gene, có thể được xử lý bằng cùng một phương pháp chỉnh sửa gene như trong ca của Muldoon. Một nhóm khác cũng hy vọng sẽ bắt đầu thử nghiệm tương tự cho các rối loạn di truyền của hệ miễn dịch trong năm tới.

Thử nghiệm quy mô lớn

Một thử nghiệm lâm sàng tại Vương quốc Anh về xét nghiệm máu duy nhất có thể phát hiện khoảng 50 loại ung thư trước khi xuất hiện triệu chứng dự kiến sẽ công bố kết quả trong năm tới. Xét nghiệm này tìm kiếm các mảnh DNA mà tế bào ung thư giải phóng vào máu, đồng thời có thể xác định mô hoặc cơ quan phát sinh tín hiệu. Thử nghiệm có sự tham gia của hơn 140.000 người, và nếu kết quả khả quan, hệ thống y tế Anh dự kiến sẽ triển khai rộng rãi tại các bệnh viện.

Tháng 4 tới, cải cách pháp lý lớn nhất đối với thử nghiệm lâm sàng tại Anh trong vòng hai thập kỷ sẽ chính thức có hiệu lực. Theo quy định mới, các nhà nghiên cứu có thể xin phê duyệt đạo đức và quản lý trong một hồ sơ duy nhất. Tuy nhiên, luật cũng yêu cầu mọi thử nghiệm liên quan đến thuốc phải được đăng ký công khai trước khi tuyển người tham gia, và kết quả tóm tắt phải được công bố trong vòng 12 tháng kể từ khi kết thúc thử nghiệm. Mục tiêu là đẩy nhanh nghiên cứu, tăng tính đa dạng của người tham gia và rút ngắn thời gian đưa phương pháp điều trị mới đến bệnh nhân.

Song song đó, những thay đổi do FDA đề xuất trong tháng này – cho phép chỉ cần một thử nghiệm lâm sàng thay vì hai để phê duyệt thuốc mới – cũng sẽ tiếp tục được triển khai trong năm 2026.

Giao thông dày đặc quanh Mặt Trăng

Năm tới hứa hẹn là một năm bận rộn với các sứ mệnh Mặt Trăng. Artemis II của NASA sẽ đưa bốn phi hành gia bay vòng quanh Mặt Trăng trên tàu Orion. Chuyến bay kéo dài 10 ngày này là sứ mệnh có người lái đầu tiên tới Mặt Trăng kể từ thập niên 1970, đồng thời chuẩn bị cho các sứ mệnh đổ bộ tiếp theo.

Trung Quốc cũng đang chuẩn bị phóng tàu thăm dò Chang’e-7 vào tháng 8. Sứ mệnh này sẽ sử dụng một tàu nhảy (hopper) có khả năng giảm chấn, nhằm tiếp cận khu vực gần cực Nam Mặt Trăng – nơi địa hình gồ ghề, nhiều miệng hố và rất khó hạ cánh. Năm 2023, Chandrayaan-3 của Ấn Độ là tàu vũ trụ đầu tiên hạ cánh thành công gần cực Nam Mặt Trăng. Nếu Chang’e-7 hạ cánh thành công, nó sẽ tìm kiếm băng nước và nghiên cứu động đất Mặt Trăng.
 

Các mặt trăng của Sao Hỏa và những bước tiến xa hơn nữa

Giới khoa học cũng đang hướng sự chú ý tới Sao Hỏa, khi Nhật Bản dự kiến phóng sứ mệnh MMX (Martian Moons eXploration) để thăm hai mặt trăng Phobos và Deimos. Tàu sẽ thu thập mẫu bề mặt Phobos và mang về Trái Đất vào năm 2031 – điều chưa từng được thực hiện trước đây.

Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) dự kiến phóng vệ tinh săn hành tinh PLATO vào cuối năm tới. Được trang bị 26 camera, PLATO sẽ theo dõi hơn 200.000 ngôi sao sáng và tìm kiếm các “bản sao của Trái Đất” – những hành tinh có nhiệt độ cho phép nước lỏng tồn tại.

Sứ mệnh Mặt Trời đầu tiên của Ấn Độ, Aditya-L1, sẽ quan sát Mặt Trời trong giai đoạn cực đại hoạt động Mặt Trời – đỉnh điểm của chu kỳ khoảng 11 năm, đặc trưng bởi số lượng lớn nhất của vết đen, bùng phát và bão Mặt Trời. Vệ tinh này đã ở quỹ đạo halo cách Trái Đất khoảng 1,5 triệu km từ năm ngoái, cho phép quan sát Mặt Trời liên tục. Dữ liệu thu được sẽ giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn bề mặt Mặt Trời trong giai đoạn hoạt động mạnh nhất.
 

Kế hoạch khoan sâu xuống đại dương

Năm tới, tàu khoan đại dương của Trung Quốc Meng Xiang dự kiến sẽ thực hiện chuyến thám hiểm khoa học đầu tiên. Con tàu được thiết kế để khoan sâu tới 11 km xuyên qua lớp vỏ đại dương xuống lớp phủ Trái Đất, nhằm thu thập mẫu vật. Công trình này sẽ giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn quá trình hình thành đáy đại dương và những động lực kiến tạo chi phối hoạt động của nó.

Theo Miryam Naddaf – Nature